PREGÓN DE JOLE LUIS MARI SOLERA ³LICHO²

PREGÓN DE JOLE LUIS MARI SOLERA ³LICHO²

XI FESTA DA CARNE Ó CALDEIRO

SANTA MARÍA DE TEO

TEO-A CORUÑA

MAIO 2002

VISPERAS DA FESTA:
É visperas da XI Festa da Carne ó Caldeiro
na parroquia de Sta. Mª de Teo.
Vou camiñando entre pinos e castiñeiros
polos camiños do bosque
e mentras lembro ó pregoeiro do ano pasado, Luis Rial,
soa o canto do cuco.
Uxío Novoneyra canta: Os Eidos. Xerais, 1991
³Canta o cuco. Cala e canta
dos castiñeiros do val.
Pasa o tempo e non di nada
E volta o cuco a cantar².
O canto do cuco é coma o son da ocarina
Instrumento pequeno de barro de moi antiga tradición.
(Canto de ocarina- Popular de Lugo)

Despois do cuco tamén cantan os paxariños.
Uxío Novoneyra conta: Os Eidos. Xerais,1991
³No bicarelo do bico do brelo
Canta o paxariño
No mesmiño
Bicarelo do bico do brelo².
Xa vai caendo a tarde e os Airiños da Parroquia
Lévanme brincando por toda ela.
Rosalía de Castro canta: (Cantares Gallegos, CRTVG, Galaxia, 1995)
³Airiños, airiños aires,
airiños da miña terra,
airiños, airiños aires,airiños, levaime a ela.
Xas-co-rras-chas das cunchiñas
Xurre, xurre dos Pandeiros
Tambor do tamborileiro
Gaitiña, Gaita Galega
Para tocar a alborada
Nos campos da miña terra²
AMANECE
Soa a gaita-Alborada de Ourense
Soan os foguetes da festa
E a xente esperta. Lavan a cara con auga de rosas.
Vaise a xente para a misa. E falan.
A xente fala cantando unha cantiga popular
Escrita e recollida por Xoán Manuel Pintos
³Velo ahí tedes tocando ó gaiteiro
velo ahí tedes co tamborileiro
velo ahí tedes pesares quitando
velo ahí tedes a xente alegrando²

NA MISA 12 da mañán

³Xa polo medio do día
e na iglesia da parroquia
de Santa María de Teo
a Santa Misa comeza
os veciños e veciñas
acompañan ó seu crego
cantando a Santa María²

³Viva María
Viva el Rosario
Viva Santo Domingo
Quien lo ha fundado²
(Esta canción forma parte del repertorio de cantos de iglesia que cantaba mi madre, Dª Julia Solera Barros(Mestra Nacional).

³As campás repenicando
e o gaiteiro tocando
acompaña a procesión
a Virxe vai polo adro²

A nosa Virxe Santa María de Teo é tamén protectora do Camiño de Santiago.
Despois da Santa Misa, o crego D. Domingo Antonio Portela, e os veciños e veciñas, cantan, camiño do campo da festa, unha cantiga popular moi antiga:

³Ei de ir ás festas
e ás Romerías(substitúoo por ³da Carne ó Caldeiro²)
toma-lo pulpo
e outras cousas finas
falar ca xente
beber bo viño
e oi-la gaita
do señor Vicente²
Xa na festa, a xente séntase nas mesas para empeza-lo xantar e falan cantando:

³Chamounos a Comisión(O Carmen de Teo)
o Alcalde Armando Blanco
e a súa Corporación.
Pedíronlle axuda á Xunta
e máis á Deputación
para comer e beber
como manda a tradición².

Un aplauso para todos eles, carallo(aplauso)

³Chamounos tamén a Virxe
e o noso Patrón Santiago
o sancristán de Noceda
D. Xosé Luis Campiño
Autoridade eclesiástica Adxunta
O noso crego D. Domingo Antonio Portela
Para bendeci-la vaquiña
E que o pobre animaliño
Tamén leve nome de santa
Santa-Santiña
Santa-Ternera
Santa-Santiña
Santa-Galega²

Outro aplauso para o noso sancristán e o cura da parroquia.

O profesor Miguel Cancio da Universidade de Santiago fai reflexións interesantes sobor da física da carne ¡ay¡ e da metafísica da vaquiña tamén chamada ³Blanquita tetos largos² e cantaba:

³Ternera, ternerita, cachita mía
ternerita do teto redondo
y el culo al aire
en las plazas de Castilla
y los campos de Galicia
de verdad y de mentira
ternerita, hoy, tú eres mía².

E da tenreiriña do cu ó aire do sociólogo e profesor dos movementos sociais á cazola do Restaurante ³Asesino², onde desde fai máis dun século se segue cociñando a tenreira o mesmo que o hacía Matusalen, con leña e tres pés.
Hoxe está aquí a súa dona, a auténtica, a poetisa prima de Rosalía de Castro, Dª María Neyra González e a súa ama de chaves, Lola de Laraño.
Outra maneira moi especial de tenreira asada poderán atopala vostedes no Restaurante ³A casa das tortillas² de Cacheiras, e ó frente dos seus fogóns a Dª Evangelina, esposa de Armando Blanco, o noso alcalde, que antes foi cociñeiro e carniceiro.

Un aplauso para todos eles.

Pero a tenreira máis especial, a auténtica ³Carne ó Caldeiro², atópase hoxe aquí feita a man polos veciños todos desta parroquia.

Que viva Santa María
Viva-aplausos
E xa que estamos no mes de maio, mirade o que dicía o noso gran escritor, poeta, ensaista e pensador galego Otero Pedrayo: (Historia de Galicia, ed. Nós, 1962)

³Xa estamos nos tempos dos Mallos, dos Maiolas ou Maias. Nalgún tempo os nenos desta parroquia facían o maio vivente, igualiño que o neno que anima hoxe a festa:Vai vestido cunha faldamenta e unha esclavina, feita de espadana, fiuncho e xestas, cuberto de follas e flores.
O neno canta cantigas axeitadas a o día e pide as Maiolas ou Maias, que antes eran castañas secas e noces².
Como sabedes os de Noceda, pero hoxe en día pídese Carne ó Caldeiro, pulpo e sopas de cabalo canso.
Todo esto ou parecido tamén o escoitei de viva voz de D. Manuel Mata, veciño desta parroquia e membro da corporación do concello de Teo.
Un aplauso para eles.

A primeira vez que eu escoitei canta-los Maios foi nesta parroquia, aló polo ano 1974, cando eu era estudiante de Medicina en Santiago de Compostela. Cantaban homes e mulleres, a carón do río Pereiro:

³Este é o tempo de troupele, troupele,
este é o tempo de troupelear,
este é o tempo de cantar os Mallos,
este é o tempo dos Mallos cantar².

Eu agora quero cantarvos tamén unha canción de Mallos, en honor da festa da Carne ó Caldeiro.
(Diríxolle-la vista ó alcalde e membros da corporación presentes, e o señor crego e outras autoridades, e canto indicando ou sinalando cun brazo ós comensais).

³Velos ahí tedes, xente da parroquia
os de Noceda, Campos e Vilar
tamén de Mallos e Vilachaíño
os de Fontenlo e Agromaior.

Estamos aquí pola Comisión (Estribillo)
Polo noso alcalde e a corporación

Veñen á festa da Carne ó Caldeiro
Todos xuntiños contentos están.
Nenos e nenas, mulleres e homes
E outros de fóra que tamén están.
Estamos aquí pola Comisión
Polo noso alcalde e a corporación.

Velos ahí tedes comendo e bebendo
Velos ahí tedes falando moi fino
Velos ahí todos coas súas cousiñas
Velos ahí todos mirando ó gaiteiro.

Estamos aquí pola Comisión
Polo noso alcalde e a corporación².

A continuación o ritmo do estribillo faise na GAITA e a xente segue cantando e levando o ritmo coas palmas.
Estanno pasando moi ben

RECEITA DA CARNE Ó CALDEIRO DAADA POLA COMISIÓN E O ALCALDE.

Xa está a xente comendo e bebendo

AUGA + SAL+ UNTO+CARNE DE FALDA DA TERNERA cortando un quilo en catro trozos.
Na auga onde se coceu a carne, virtense as patacas e se se quere, chourizos galegos.
No plato, ás patacas pódeselles engadir un pouco de pemento ou aceite de oliva.
E como di o meu amigo Jacobo Pérez na TVG: BO PROVEITO

PULPO-POLBO E EMIGRANTES

Hoxe tamén comemos pulpo, aínda que en galego dise polbo.
Isto ten moita gracia
Contan que antigamente en Galicia, os homes (algúns) ibanche vota-lo polvo fóra da casa, unha noite de trebón e cando volvían polas mañáns de xiada, dicían que viñan de come-lo pulpo. Isto non hai quen o entenda. Manda ³carallo na Habana², como lle escoitei dicir unha vez a D. Manuel Fraga, que por certo aquel día estaba saudando ós emigrantes desta parroquia en Arxentina, Uruguay, México, Francia, Alemania, Suiza, a onde foi tamén fai pouco o noso alcalde Armando Blanco para falar con todos eles.

SOPAS DE CABALO CANSO

Mollamos en viño tinto do país pan de molete e comémo-lo pan. Estache de moito carallo, falaban antigamente.
Axuda a cura-los catarriños, que é o que sabían face-los estudiantes de terceiro de Medicina nalgún tempo, antes de seren médicos.

Por esta parroquia pasa o río Pereiro, camiño do Ulla. É moi troiteiro e antigamente estaban atraballar sete muíños, que hoxe están a ser recuperados polo concello para desfrute da natureza no lugar.
Quero destaca-la catarata atronadora da auga do Chaíño, e que dá nome á aldea de Vilachaíño, ó leste de Teo. A catarata facía move-la poderosa roda hidráulica, e ante o seu impulso xiraban veloces as pedras da mellor muiñeira da comarca.
Nalgún tempo a xente deste lugar cantaba cantigas axeitadas de muíños e muiñeiros.
Cantiga popular:

³O muíño xa vai vello
o rudicio faino andare
a meiga da muiñeira
rabea por se casar²

Os mozos choraban pola muiñeira e iban á capela de Santa Marta, ubicada no castro do Vilar, a pedirlle á Santa que lles quitara as bágoas dos ollos.
Aínda hoxe tódolos primeiros domingos de agosto se celebra a famosa romaría en honor de Santa Marta, por ver se os nenos deixan de chorar.
Quero recordar hoxe a algúns veciños e veciñas que seguen traballando nesta parroquia na gandeiría e outros oficios que dan riqueza á zona.
- Os irmáns Conde, de Campos, co seu taller de tratamento artesanal da pedra, para facer casas bonitas e muros de pedra.
- Manuel Touceda, de Campos, famoso constructor e coñecido de todos.
- Alfonso Porto, de Campos, que ten unha panadería, onde se fai o pan a man, a lume de viqueira, onde antigamente estaba o aserradeiro de Marcelino Vázquez, que en paz descanse.
- Paz de Campos, que rexenta unha ferretería moi antiga. Hoxe está á fronte o seu fillo Antonio Paz.
- Benjamín Sánchez e Manuel Corbelle, de Teo.
- Javier Corbelle, este noso rapaz que ten o mellor taller de reparación de coches en mecánica e chapa de toda a comarca.
- Familia de Alfonso Devesa, de Vilachaíño, cun famoso aserradeiro.
- Os gandeiros famosos deste lugar:
- José Cajaraville, de Mallos
- Santiago Barros, de Vilar, que foi concelleiro do concello.
- Rafael Louro, de Mallos
- Dolores Rial, de Mallos.
- Mª Luisa Paz, de Campos.
- Irmáns Reboredo, de Campos, e moitos outros.

A todos eles os quero lembrar cunha cantiga popular moi antiga:

³ E véndeme os bois
e véndeme as vacas
e non me vende o pote das papas
véndeme a cunca e máis o cunqueiro
e non me vende
o meu .....².
Soa a ocarina, levando o ritmo da cantiga.

Quero lembrar tamén ós barqueiros do Ulla, que eran desta parroquia, e que axudaban a pasar á xente do lugar, para ir á feira da Estrada e Boqueixón, e a outros lugares bonitos e festeiros, pero seica de camiño de volta, alá pola noitiña, escoitaban unha cantiga que misteriosamente parecía que saía das entrañas do aire e do vento, e que dicía:

³A muller que capa ós homes
vive nos campos de Noia
fuxide, homes, fuxide,
que ahí vos ven a capadoira².

E os homes corrían, carallo se corrían, chamando por José Salgueiro, que hoxe aínda está aquí con nós na festa.
José levantábase da cama, e veña, chímpabaos rápidamente na barca.
¡Menudo susto!

Destes contos acordábase ben o finado Ramiro Matalobos, da aldea de Campos, gran amigo do concelleiro Manuel Mata e do alcalde Armando Blanco.

Un aplauso para todos eles.

Pero tamén quero recordar ós nosos devanceiros, desta Galicia eterna, como son Curros Enríquez, Rosalía de Castro, Ramón Cabanillas, Otero Pedrayo, Uxío Novoneyra e moitos outros, que co seu legado axudáronme a redactar este pregón.
Por último, o meu agradecemento á Comisión organizadora da XI Festa da Carne ó Caldeiro, da que forman parte un numeroso grupo de veciños desta parroquia.
Moi especialmente ó concelleiro Manuel Mata, que me propuxo como pregoeiro desta edición.
E como non, á corporación e en especial ó noso alcalde, Armando Blanco, ó que ademais recentemente lle foi concedida a Medalla de Ouro do concello de San Martín de Pusa en Toledo, e aceptada a proposta de toda a corporación.
Alcalde, deséxoche o mellor, para o ben de tódolos veciños de Teo.

Moitas gracias. JOSE LUIS MARI SOLERA ³LICHO²
Santa María de Teo, a catro de maio de 2003.

Nota: Los artículos publicados son propiedad del autor. Se permite la difusión de los mismos siempre que se citen las fuentes.
Se ruega a quien utilice estos materiales lo comunique al autor ya que conocer la difusión de los mismos es importante en la valoración del trabajo.

Up....